ประแจหกเหลี่ยม มีกี่ประเภท ใช้กับสกรูเบอร์ไหน? พร้อมวิธีใช้งานอย่างถูกต้อง!

เชื่อว่าหลายคนคงเคยเห็นเครื่องมือช่างเล็ก ๆ ที่มีหน้าตาเป็นแท่งเหล็กทรงหกเหลี่ยม แล้วถูกดัดเป็นรูปตัว L วางอยู่ใน กล่องใส่อะไหล่ หรือแถมมาในชุดประกอบเฟอร์นิเจอร์ สิ่งนี้นี่แหละค่ะคือ ประแจหกเหลี่ยม อาจจะเป็นเครื่องมือเล็ก ๆ แต่เราบอกเลยว่ามันเป็นอุปกรณ์ที่ขาดไม่ได้สำหรับงานช่างในชีวิตประจำวัน ตั้งแต่ประกอบเฟอร์นิเจอร์ DIY ไปจนถึงงานซ่อมจักรยานเลยค่ะ

ในบทความนี้ เราเลยจะพาไปทำความรู้จักกับเจ้า ประแจหกเหลี่ยม แบบเจาะลึกสุด ๆ ไม่ว่าคุณจะเป็นช่างมืออาชีพ หรือแค่คนที่ชอบซ่อมแซมอะไรเล็ก ๆ น้อย ๆ เองที่บ้าน ก็รับรองว่าได้ข้อมูลแน่นๆ ไปใช้ประโยชน์ต่อแน่นอนค่ะ!

ประแจหกเหลี่ยม คือ อุปกรณ์เครื่องมือช่าง ที่ใช้ขันและคลาย สกรูหรือสลักเกลียวที่มีหัวเป็นรูหกเหลี่ยมด้านใน (Hex Socket) บางคนก็เรียกว่า ประแจแอล มาจากรูปร่างที่มักถูกดัดเป็นตัว “L” และเพี้ยนมาจากคำว่า “Allen” มาจากชื่อบริษัทที่ผลิตและจดสิทธิบัตรเครื่องมือชนิดนี้เป็นเจ้าแรก ๆ นั่นเองค่ะ

• รูปร่าง โดยทั่วไปมีลักษณะเป็น แท่งโลหะรูปตัว L เพื่อเพิ่มแรงบิดเวลาขัน มีหน้าตัดเป็นรูป หกเหลี่ยม (Hexagonal)
• การใช้งาน ใช้สอดปลายด้านใดด้านหนึ่งเข้าไปในช่องหกเหลี่ยมที่หัวสกรู แล้วออกแรงหมุนเพื่อขันหรือคลาย
• ประแจหกเหลี่ยมส่วนใหญ่ผลิตจาก เหล็กกล้า (Steel) ที่มีคุณภาพสูง เช่น เหล็กโครมวานาเดียม (Cr-V) หรือเหล็กกล้าผสมพิเศษ (อย่างที่บางยี่ห้อมีสูตรเฉพาะตัว) และมีการชุบแข็งเพื่อให้ทนทานต่อแรงบิดและการสึกหรอสูง
• ถูกออกแบบมาเพื่อใช้กับ สกรู น็อต หรือสลักเกลียวที่มี “ร่องหกเหลี่ยมด้านใน” หรือที่เราเรียกกันว่า สกรูหัวจม (Socket Head Cap Screw) นั่นเองค่ะ ซึ่งเป็นหัวสกรูที่ต่างจากหัวแฉก (Phillips) หรือหัวแบน (Slotted) ทั่วไป

สาเหตุที่ต้องเป็นหกเหลี่ยม เพราะรูปทรงหกเหลี่ยมช่วยให้สามารถออกแรงหมุน (แรงบิด) ได้มากกว่าหัวสกรูแบบอื่น ๆ โดยที่หัวสกรูไม่ชำรุดง่าย และหัวสกรูแบบจมก็ทำให้ชิ้นงานดูเรียบเนียนสวยงาม และประแจหกเหลี่ยมที่เรียวเล็กก็สามารถสอดเข้าไปขันในพื้นที่จำกัดหรือรูลึก ๆ ได้ง่ายกว่าประแจทั่วไป

ประแจหกเหลี่ยมไม่ได้มีแค่รูปตัว L ธรรมดา ๆ นะคะ มันถูกออกแบบให้มีหลายรูปทรงเพื่อตอบโจทย์การใช้งานในสถานการณ์ต่าง ๆ ซึ่งหลัก ๆ ที่นิยมใช้กันมีดังนี้ค่ะ

• ลักษณะ เป็นแบบมาตรฐานที่สุด มีรูปร่างคล้ายตัว L
• การใช้งาน สามารถออกแรงบิดได้มาก เพราะมีด้ามจับยาว เหมาะกับงานทั่วไปและขันสกรูที่อยู่ลึก
• จุดเด่น มีทั้งแบบแบบมาตรฐานปลายตัดธรรมดา และแบบหัวบอล (Ball End) 
  • ประแจหกเหลี่ยมรูปตัว L แบบมาตรฐาน ปลายจะเป็นหน้าตัดหกเหลี่ยมตรง ๆ ทั้งสองด้าน
  • ประแจหกเหลี่ยมรูปตัว L แบบหัวบอล ปลายด้านหนึ่งทำเป็นรูปทรงกลม (คล้ายลูกบอล) ที่ยังมีหน้าตัดหกเหลี่ยมอยู่ สามารถขันได้หลายมุม เหมาะกับพื้นที่แคบ

• ลักษณะ มีด้ามจับเป็นรูปตัว T
• การใช้งาน ให้แรงบิดสูงและจับถนัดมือกว่าแบบตัว L เหมาะกับงานที่ต้องขันแน่นเป็นพิเศษ หรืองานที่ต้องใช้ความเร็ว
• จุดเด่น ควบคุมทิศทางและออกแรงบิดได้ง่าย ทำให้ทำงานต่อเนื่องได้สบายมือ

• ลักษณะ คล้ายไขควงทั่วไป แต่ปลายหัวเป็นรูปหกเหลี่ยม
• การใช้งาน เหมาะสำหรับงานเบา ๆ ที่ต้องการความรวดเร็ว ไม่ต้องการแรงบิดสูงมากนัก

• ลักษณะ เป็นชุดประแจหลายขนาดที่รวมอยู่ในด้ามจับเดียว คล้ายมีดพับ
• การใช้งาน สะดวกในการพกพาและจัดเก็บ ไม่ต้องกลัวประแจหายเป็นตัว ๆ

ประแจหกเหลี่ยม เป็นเครื่องมือที่อยู่ใกล้ตัวในชีวิตประจำวันของเรามากกว่าที่ทุกคนคิดนะคะ เพราะมันถูกใช้กับ สกรูหัวจมหกเหลี่ยม ซึ่งเป็นสกรูยอดนิยมที่มีความแข็งแรงสูง และมักถูกออกแบบให้หัวสกรูจมลงไปในเนื้อชิ้นงาน เพื่อความสวยงามและความปลอดภัย สังเกตได้จากงานเหล่านี้ค่ะ

• งานประกอบเฟอร์นิเจอร์ เกือบ 90% ของเฟอร์นิเจอร์แบบน็อกดาวน์ (Knock-down) หรือเฟอร์นิเจอร์ที่เราต้องประกอบเอง มักจะใช้สกรูหัวจมหกเหลี่ยม เพราะง่ายต่อการขันและให้ความแน่นหนาค่ะ เช่น ชุดชั้นวาง โต๊ะ เก้าอี้ บานพับ
• งานจักรยานยนต์และจักรยาน เป็นเครื่องมือพื้นฐานที่ใช้ในการปรับตั้งและซ่อมบำรุงเกือบทุกจุดของจักรยานเลยค่ะ (เช่น ปรับแฮนด์, ขันหลักอาน, ถอดล้อ) และยังใช้ในงานถอดประกอบชิ้นส่วนรถจักรยานยนต์บางรุ่นด้วย
• งานเครื่องจักรกลและยานยนต์ ชิ้นส่วนเครื่องจักร หรืออุปกรณ์ที่ต้องการความแม่นยำและแรงบิดสูง มักใช้สกรูหัวจมเพื่อความแข็งแรงทนทาน เช่น ในสายพานการผลิต, ชิ้นส่วนเครื่องยนต์, หรือเครื่องมือกล มักใช้สกรูตัวหนอนในการปรับตั้งระยะชิ้นงาน หรือปรับความตึงในชุดประกอบต่าง ๆ
• งานอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ขนาดเล็ก ในบางครั้ง ประแจหกเหลี่ยมขนาดเล็กมาก ๆ ก็จะถูกใช้ในการเปิดหรือซ่อมแซมอุปกรณ์ไฮเทค กล้องถ่ายรูป หรืออุปกรณ์ไฟฟ้าบางชนิดด้วยค่ะ
• งาน DIY ต่าง ๆ เช่น การประกอบหุ่นยนต์, โดรน, หรือโมเดลต่าง ๆ ที่ต้องการความละเอียดในการขันสกรู

และนอกจากสกรูหัวจมหกเหลี่ยม ประแจหกเหลี่ยมยังใช้ขัน สกรูตัวหนอน ที่มีหัวหกเหลี่ยมได้อีกด้วยค่ะ ใช้ยึดชิ้นงานให้แน่นในพื้นที่จำกัด เช่น งานเฟือง, เพลา, ลูกปืน หรือเครื่องจักรต่าง ๆ ซึ่งตัวสกรูจะฝังจมอยู่ในรูเกลียว ทำให้พื้นผิวเรียบสวยงาม ไม่เกะกะ

ประแจหกเหลี่ยมจะแบ่งขนาดออกเป็น 2 ระบบหลัก คือ ระบบเมตริก และระบบนิ้ว 

• เป็นระบบที่ใช้กันแพร่หลายในประเทศไทยและทั่วโลก เช่น ขนาด 1.5 mm, 2 mm, 5 mm, 8 mm
• ใช้สำหรับสกรูหรือน็อตที่ผลิตตามมาตรฐานเมตริก (มักมีสัญลักษณ์ M นำหน้า เช่น สกรูหัวจม M6)

• เป็นระบบที่นิยมใช้ในประเทศสหรัฐอเมริกา เช่น ขนาด 1/16″, 5/32″ ,1/4” ใช้สำหรับสกรูหรือน็อตที่ผลิตตามมาตรฐานของอเมริกา
• ใช้สำหรับสกรูหรือน็อตที่ผลิตตามมาตรฐานของอเมริกา

ข้อควรระวัง ไม่ควรนำประแจระบบมิลลิเมตรไปใช้กับสกรูระบบนิ้ว หรือกลับกันเด็ดขาด! เพราะขนาดจะไม่พอดีเป๊ะ อาจทำให้หัวสกรูรูดหรือประแจเสียหายได้

ขนาดของประแจหกเหลี่ยมที่ใช้ จะขึ้นอยู่กับ ขนาดหกเหลี่ยมที่หัวสกรู หรือที่เรียกว่า Socket Size ไม่ใช่ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางของเกลียว (Bolt Diameter) โดยตรงค่ะ และนี่คือตารางเปรียบเทียบขนาดเกลียวสรูและขนาดประแจหกเหลี่ยมที่ต้องใช้

การใช้ประแจหกเหลี่ยมที่ถูกต้องจะช่วยยืดอายุทั้งเครื่องมือและตัวสกรูเอง และต่อไปนี้เป็นวิธีใช้งาน ประแจหกเหลี่ยม ที่ถูกต้องค่ะ

1. เลือกขนาดที่พอดีที่สุด สิ่งแรกที่ต้องทำคือการเลือกประแจที่มีขนาดพอดีเป๊ะกับรูหกเหลี่ยมของสกรู ห้ามใช้ประแจที่เล็กกว่า หรือฝืนใส่ประแจที่ใหญ่เกินไป เพราะจะทำให้รูสกรูเสียหายทันทีเมื่อออกแรงบิด
2. ใส่ประแจให้ตรงและลึก สอดปลายประแจหกเหลี่ยมเข้าไปในรูสกรู ให้ลึกที่สุดเท่าที่จะทำได้
   • ขณะที่กำลังจะออกแรงขันหรือคลาย ต้องแน่ใจว่าประแจอยู่ในแนวตรงกับรูสกรู (มุม 90 องศา)
   • ข้อยกเว้น หากใช้ประแจหัวบอล สามารถเอียงได้ตามที่เราบอกไปแล้วด้านบน แต่สำหรับการขันแน่นหรือคลายแรงครั้งแรก ควรพยายามให้ตรงที่สุดค่ะ
3. ใช้ปลายสั้นเพื่อคลายหรือขัน เมื่อต้องคลายสกรูที่แน่นมาก ๆ หรือขันสกรูให้แน่นที่สุด ให้ใช้ปลายด้านสั้น ของประแจ (ด้านที่ให้แรงงัดเยอะกว่า) โดยจับที่ปลายด้านยาวเพื่อให้มีระยะในการออกแรงบิดที่มาก
   • เมื่อสกรูคลายออกแล้ว หรือเริ่มขันเข้าไปได้แล้ว ให้เปลี่ยนมาใช้ปลายด้านยาว เพื่อหมุนออกหรือหมุนเข้าได้เร็วขึ้น
4. ใช้ร่วมกับด้ามขันปอนด์เมื่อต้องใช้แรงบิดสูง ในงานบางประเภทที่ต้องการแรงบิดสูงและแม่นยำ (เช่น งานซ่อมรถยนต์) ควรใช้ประแจหกเหลี่ยมร่วมกับ ด้ามขันปอนด์ (Torque Wrench) ที่มีหัวต่อเป็นหกเหลี่ยม เพื่อให้แน่ใจว่าเราขันได้แน่นตามค่าที่กำหนด (ป้องกันการขันแน่นเกินไปจนชิ้นส่วนเสียหาย หรือหลวมเกินไปจนหลุด)

ประแจหกเหลี่ยมทำจากโลหะ ถึงจะทนทานแต่ก็ต้องการการดูแลรักษาเล็กน้อยค่ะ

• ทำความสะอาด หลังใช้งานเสร็จ ควรเช็ดทำความสะอาดคราบน้ำมัน จาระบี หรือฝุ่นออก
• ป้องกันสนิม เนื่องจากเป็นเหล็กกล้า หากโดนความชื้นอาจเกิดสนิมได้ จึงควรเก็บไว้ในกล่องเครื่องมือที่แห้ง หรือทา/พ่นน้ำมันป้องกันสนิม (เช่น WD-40) บาง ๆ ก่อนเก็บ
• การจัดเก็บ เก็บประแจหกเหลี่ยมเข้าชุดให้เรียบร้อย (ถ้าเป็นชุด) เพื่อป้องกันการสูญหาย และจัดเก็บแยกจากเครื่องมือชิ้นอื่น ๆ ที่อาจทำให้เกิดการขีดข่วน

ตอนนี้ทุกคนคงเห็นกันแล้วว่า ประแจหกเหลี่ยม ไม่ใช่แค่เครื่องมือเล็ก ๆ ที่ใช้ประกอบโต๊ะ แต่เป็นหัวใจสำคัญของการทำงานในหลายอุตสาหกรรม เป็นคู่หูของ สกรูหัวจม และสกรูตัวหนอน ที่มีหัวหกเหลี่ยมเลยก็ว่าได้ค่ะ